Τα χρόνια που προηγήθηκαν της ίδρυσης της πρώτης Ευρωπαϊκής Κοινότητας, της ΕΚΑΧ, σημαδεύτηκαν από την περιπλοκότητα της μεταπολεμικής ανασυγκρότησης. Στην περίοδο μετά την κρίση του Βερολίνου (1948) και τη διαίρεση της Γερμανίας, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (ΟΔΓ) εξακολούθησε να είναι αιτία έντονου προβληματισμού στο εσωτερικό του Δυτικού στρατοπέδου. Η ΟΔΓ παρέμενε μια χώρα δυνητικά ισχυρή από άποψη οικονομικών δυνατοτήτων, λόγω και της ύπαρξης πρώτων υλών της βαριάς βιομηχανίας: άνθρακα και χάλυβα. Τι πολιτικές θα έπρεπε να υιοθετήσουν οι Σύμμαχοι αναφορικά με τη μελλοντική εξέλιξή της;

Η λύση δόθηκε μέσω της εξέτασης εναλλακτικών σεναρίων. Όταν ιδρύθηκε το ΝΑΤΟ (1949), ουσιαστικός σκοπός ήταν, σύμφωνα με την περίφημη διατύπωση του λόρδου Ismay, «to keep the Americans in, the Russians out and the Germans down». Η ΟΔΓ έγινε δεκτή ως μέλος έξι χρόνια αργότερα, το 1955. Μεταξύ του 1949 και του 1955 είχε ωριμάσει η ιδέα ότι η Δυτική Γερμανία θα έπρεπε να ενσωματωθεί τόσο στους δυτικούς θεσμούς όσο και στην αναπτυσσόμενη διεθνή οικονομία, αλλά υπό προϋποθέσεις.

Η αμερικανική κυβέρνηση, ιδιαίτερα, υποστήριζε τη θέση ότι η Γερμανία θα έπρεπε να βοηθηθεί να ανοικοδομήσει την οικονομία της και να αποκτήσει μια περιορισμένη στρατιωτική οντότητα στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ. Το πιεστικό ερώτημα αναφορικά με το μέλλον της Γερμανίας, η επιθυμία των ΗΠΑ και άλλων συμμάχων για μια φιλελεύθερη διεθνή οικονομία και η συνειδητοποίηση λαθών που έγιναν μετά το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου οδήγησαν σε μια νέα προσέγγιση, θεμέλιο της οποίας έγινε η γαλλο-γερμανική συμφιλίωση.

Η αναγγελία του Σχεδίου Μάρσαλ (1947) είχε στόχους κυρίως πολιτικούς (σταθεροποίηση των δυτικών πολιτικών συστημάτων), παρά το γεγονός ότι τα μέσα υπήρξαν κυρίως οικονομικά. Η διαμόρφωση ενός διεθνούς περιβάλλοντος στο οποίο κυριάρχησε ο Ψυχρός Πόλεμος οδήγησε τις ΗΠΑ στην υιοθέτηση μιας στάσης που συναρτούσε τα πρώτα βήματα ενοποίησης της Δυτικής Ευρώπης με τη διατήρηση της συνοχής του δυτικού στρατοπέδου.

Σε αυτό το πλαίσιο, το «Γερμανικό ζήτημα» προσεγγίστηκε με όρους ταυτόχρονα οικονομικούς και γεωστρατηγικούς. Κομβικό σημείο ήταν οι παραγωγικές δυνατότητες της Γερμανίας στη βαριά βιομηχανία. Ο άνθρακας και ο χάλυβας ήταν κρίσιμοι για τη βαριά βιομηχανία, ενώ ήταν και τομείς-κλειδιά για τη μελλοντική ανάπτυξη πολεμικής βιομηχανίας.

Κατά συνέπεια, σε σχέση με το βιομηχανικό μέλλον της Γερμανίας αναπτύχθηκαν κατ’ αρχάς δύο εντελώς διαφορετικά σενάρια. Το πρώτο συνεπαγόταν τη συνέχιση (σε κάποια μορφή) του καθεστώτος κατοχής των Συμμάχων στις συγκεκριμένες βιομηχανικές περιοχές (κοιλάδα του Ρουρ). Ως λύση για το «Γερμανικό ζήτημα» έμοιαζε προβληματική, καθώς ερχόταν σε αντίθεση με τη γενικότερη προσέγγιση της ενσωμάτωσης της Γερμανίας.

Η εναλλακτική λύση οδηγούσε στην επιστροφή των εν λόγω περιοχών στην εταίρο, πια, Δυτική Γερμανία, με παράλληλη όμως επιβολή κάποιων περιορισμών στην επέκταση των παραγωγικών της δυνατοτήτων σε συγκεκριμένους τομείς. Μια λύση που, πέρα από τα πολιτικά της προβλήματα, θα επηρέαζε αρνητικά τη γενικότερη δυναμική της οικονομικής μεγέθυνσης στη Γερμανία και την Ευρώπη.

Ο Γάλλος υπουργός Εξωτερικών, Robert Schuman, πρότεινε μια τρίτη λύση. Η πρότασή του, που έμεινε στην Ιστορία ως Σχέδιο Schuman (9 Μαΐου 1950), βασίστηκε στο σενάριο που είχε επεξεργαστεί το γαλλικό επιτελείο τεχνοκρατών με επικεφαλής τον Jean Monnet. Στο ιστορικό αυτό σταυροδρόμι, οι πρωτοπόρες ιδέες του Monnet και των συνεργατών του έπαιξαν κρίσιμο ρόλο για τη μετέπειτα εξέλιξη της ευρωπαϊκής πολιτικής.

Είναι, βέβαια, γνωστό το περιεχόμενο της διακήρυξης Schuman. Όμως, το υπόβαθρό της θεμελιώνεται στο «τρίτο σενάριο» για το μέλλον της κοιλάδας του Ρουρ. Ούτε συνέχιση της κατοχής ούτε απλή επιστροφή στη Γερμανία: εξευρωπαϊσμός του συνολικού πεδίου, μέσω μιας νέας Κοινότητας με τη συγχώνευση των τομέων άνθρακα και χάλυβα των έξι ιδρυτικών μελών (Γαλλία, ΟΔΓ, Ιταλία, Ολλανδία, Βέλγιο και Λουξεμβούργο).

Σε αυτήν τη βάση ιδρύθηκε η ΕΚΑΧ το 1951 με τη Συνθήκη των Παρισίων. Τα ιδρυτικά μέλη έθεσαν ως σκοπό της Κοινότητας τη δημιουργία μιας ευρωπαϊκής κοινής αγοράς στους τομείς του άνθρακα, των σιδηρομεταλλευμάτων και του χάλυβα. Τα κράτη-μέλη θα είχαν στο εξής πλήρη πρόσβαση στα προϊόντα αυτών των τομέων και θα ενεργούσαν από κοινού για τη βελτίωση της παραγωγής και την ανάπτυξη της οικονομικής δραστηριότητας, όπως επίσης και για τη συντονισμένη βελτίωση των συνθηκών εργασίας σε αυτούς τους τομείς.

Η θετική εμπειρία από τα πρώτα βήματα της ΕΚΑΧ αποτέλεσε καθοριστικό παράγοντα για το μέλλον του ευρωπαϊκού ενοποιητικού πειράματος στο σύνολό του. Η ΕΚΑΧ βασιζόταν στην οικονομική συνεργασία, περιοριζόταν σε έναν τομέα ο οποίος όμως είχε μεγάλη σημασία για τις χώρες που συμμετείχαν και, χωρίς να ξεκινά από ένα ευθέως πολιτικό πεδίο, έκανε τεράστια βήματα συνεργασίας και ενοποίησης.

Σε αντίθεση με την ΕΚΑΧ, οι απόπειρες ευρωπαϊκής αμυντικής συνεργασίας κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1950 δεν ευδοκίμησαν. Αποδείχτηκαν πρώιμες και, πάντως, ξεπεράστηκαν από τα πράγματα: η λογική του Ψυχρού Πολέμου ευνόησε το ΝΑΤΟ και την ηγεμονική παρουσία των ΗΠΑ.