Η ιστορία επαναλαμβάνεται: Τα δύο σημεία που ενώνουν το μνημόνιο Τραμπ με το Ιράν και το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου

Η ιστορία επαναλαμβάνεται ή κάνει κύκλους, είναι μια δημοφιλής παραδοχή, με αυτήν να φαίνεται πως ισχύει στο ότι ο Ντόναλντ Τραμπ επέλεξε για να υπογράψει το μνημόνιο κατανόησης ΗΠΑ και Ιράν την Τετάρτη έναν χώρο έμφορτο συμβολισμών και ιστορικής νοηματοδοσίας: Το παλάτι των Βερσαλλιών.

Η υπογραφή του κείμενου της συμφωνίας με το Ιράν, κατά τη διάρκεια δείπνου που του παρέθετε ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν, πραγματοποιήθηκε άλλωστε στο ίδιο σημείο όπου, πριν από σχεδόν 107 χρόνια, υπογράφηκε η περίφημη Συνθήκη των Βερσαλλιών που έθεσε επίσημα τέλος στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η σύμπτωση αυτή δεν πέρασε απαρατήρητη από ιστορικούς και πολιτικούς αναλυτές, καθώς η συνθήκη του 1919 θεωρείται από πολλούς ως μία από τις πλέον αμφιλεγόμενες διεθνείς συμφωνίες του 20ού αιώνα, όπως θυμίζει το CNN.

Διαβάστε: Η συμφωνία ΗΠΑ & Ιράν σε "ακτίνες": Οι κερδισμένοι και οι χαμένοι από το deal που υπέγραψε ο Τραμπ, τα δύο "μεγάλα αγκάθια"

Η συνθήκη των Βερσαλλιών

Στις 28 Ιουνίου 1919, ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, Γούντροου Ουίλσον, υπέγραψε μαζί με τη Γαλλία, τη Βρετανία και τις υπόλοιπες νικήτριες δυνάμεις τη Συνθήκη των Βερσαλλιών, η οποία τερμάτισε επίσημα τις εχθροπραξίες με τη Γερμανία και τους συμμάχους της.

Ωστόσο, η συνθήκη προκάλεσε έντονες αντιδράσεις ήδη από τη στιγμή της διαμόρφωσής της. Οι όροι επιβλήθηκαν ουσιαστικά στη Γερμανία χωρίς ουσιαστική διαπραγμάτευση και περιλάμβαναν την αποδοχή ευθύνης για τον πόλεμο, σημαντικές εδαφικές απώλειες, πολεμικές αποζημιώσεις δισεκατομμυρίων δολαρίων, απώλεια αποικιών και αυστηρούς περιορισμούς στις στρατιωτικές της δυνατότητες. Οι Γερμανοί αντιπρόσωποι υπέγραψαν τελικά τη συμφωνία υπό την απειλή νέας στρατιωτικής επέμβασης των Συμμάχων.

Οι Βερσαλλίες και ο Χίτλερ

Η δυσαρέσκεια που δημιούργησαν οι όροι της συνθήκης στη γερμανική κοινωνία αποτέλεσε, σύμφωνα με πολλούς ιστορικούς, έναν από τους παράγοντες που αξιοποίησε ο Αδόλφος Χίτλερ για να ενισχύσει τη δημοτικότητά του κατά τη δεκαετία του 1920. Μετά την άνοδό του στην εξουσία, ο Χίτλερ αγνόησε τους περιορισμούς της συμφωνίας και προχώρησε στην ανασυγκρότηση και επανεξοπλισμό του γερμανικού στρατού, εξέλιξη που συνέβαλε στη δημιουργία των συνθηκών που οδήγησαν στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Κάπως έτσι, η Συνθήκη των Βερσαλλιών που ονομάστηκε ως η Συνθήκη που «θα τερμάτιζε όλους τους πολέμους» αποτέλεσε μόνο ένα πρελούδιο για την μεγαλύτερη σύγκρουση που γνώρισε τελικά η ανθρωπότητα. 

Η πολιτική κατάρρευση του Ουίλσον και τα... 14 Σημεία

Η Συνθήκη των Βερσαλλιών είχε σοβαρές συνέπειες και για τον ίδιο τον Γούντροου Ουίλσον. Ένα από τα βασικά στοιχεία που προώθησε ήταν η δημιουργία της Κοινωνίας των Εθνών, του πρώτου διεθνούς οργανισμού συλλογικής ασφάλειας. Ωστόσο, η πρωτοβουλία συνάντησε έντονες αντιδράσεις στο αμερικανικό Κογκρέσο και στην κοινή γνώμη, όπου υπήρχαν φόβοι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα εμπλέκονταν σε μελλοντικές ξένες συγκρούσεις.



Το Κογκρέσο απέρριψε δύο φορές την επικύρωση της συνθήκης, το 1919 και το 1920, με αποτέλεσμα οι ΗΠΑ να μην ενταχθούν ποτέ επίσημα στη συμφωνία. Αντί αυτού, η Ουάσιγκτον υπέγραψε ξεχωριστή συνθήκη ειρήνης με τη Γερμανία το 1921. Στην προσπάθειά του να εξασφαλίσει την έγκριση της συμφωνίας, ο Ουίλσον πραγματοποίησε εξαντλητική περιοδεία σε ολόκληρη τη χώρα. Τα περισσότερα από 16.000 χιλιόμετρα που διένυσε μέσα σε λίγους μήνες επιβάρυναν σοβαρά την υγεία του. Στις 2 Οκτωβρίου 1919 υπέστη βαρύ εγκεφαλικό επεισόδιο, το οποίο τον άφησε ουσιαστικά ανίκανο να ασκήσει τα καθήκοντά του για το υπόλοιπο της θητείας του.

Οι συνειρμοί οδηγούν και σε μια άλλη σημειολογία που συνίσταται στα «14 Σημεία»: Τόσα είναι άλλωστε, ως γνωστόν, τα σημεία του Μνημονίου Κατανόησης μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, στον παρόντα χρόνο, τόσα ήταν, όμως, τα Σημεία του αντίστοιχου Διαγγέλματος του Ουίλσον, που προέρχονται από την ομιλία του τότε Αμερικανού προέδρου στο Κογκρέσο στις 8-1-1918 και αποτελούν αρχές (πιθανόν θεωρητικού περιεχομένου), για τη δόμηση του μεταπολεμικού κόσμου.

Βασικές αρχές ήταν η ΚτΕ, ουσιαστικός προπομπός του ΟΗΕ, όπως αναφέρθηκε και ανωτέρω, αλλά και η αυτοδιάθεση, με παράλληλα μηνύματα κατά της αποικιοκρατίας, καθώς και η ελευθερία στη ναυσιπλοΐα, θέση που και τώρα καλείται να υπερασπιστεί η Ουάσιγκτον (με φόντο τη συζήτηση για τα Στενά του Ορμούζ), με τη διαφορά να είναι πως τότε ο λόγος γινόταν για τα Δαρδανέλια και όχι για τον Περσικό Κόλπο.

Ακολουθούν (σε μετάφραση) τα 14 Σημεία του Γουντρόου Ουίλσον:

I. Ανοιχτές ειρηνευτικές συμφωνίες, που θα συνάπτονται ανοιχτά, μετά τις οποίες δεν θα υπάρχουν ιδιωτικές διεθνείς συνεννοήσεις οποιουδήποτε είδους, αλλά η διπλωματία θα διεξάγεται πάντα με ειλικρίνεια και υπό το βλέμμα της κοινής γνώμης.

II. Απόλυτη ελευθερία ναυσιπλοΐας στις θάλασσες, εκτός των χωρικών υδάτων, τόσο σε καιρό ειρήνης όσο και σε καιρό πολέμου, εκτός εάν οι θάλασσες κλείσουν εν όλω ή εν μέρει λόγω διεθνούς δράσης για την επιβολή διεθνών συμφωνιών.

III. Η άρση, στο μέτρο του δυνατού, όλων των οικονομικών φραγμών και η καθιέρωση ισότιμων εμπορικών όρων μεταξύ όλων των εθνών που συναινούν στην ειρήνη και συνεργάζονται για τη διατήρησή της.

IV. Παροχή και λήψη επαρκών εγγυήσεων ότι οι εθνικοί εξοπλισμοί θα μειωθούν στο ελάχιστο επίπεδο που συνάδει με την εσωτερική ασφάλεια.

V. Μια ελεύθερη, ανοιχτόμυαλη και απολύτως αμερόληπτη ρύθμιση όλων των αποικιακών διεκδικήσεων, βασισμένη στην αυστηρή τήρηση της αρχής ότι, κατά τον καθορισμό όλων αυτών των ζητημάτων κυριαρχίας, τα συμφέροντα των ενδιαφερόμενων πληθυσμών πρέπει να έχουν ίση βαρύτητα με τις δίκαιες διεκδικήσεις της κυβέρνησης της οποίας ο τίτλος πρόκειται να καθοριστεί.

VI. Η αποχώρηση από όλα τα ρωσικά εδάφη και η επίλυση όλων των ζητημάτων που αφορούν τη Ρωσία, κατά τρόπο που θα εξασφαλίσει την καλύτερη και πιο ελεύθερη συνεργασία των άλλων εθνών του κόσμου, ώστε να της παρασχεθεί η δυνατότητα να καθορίσει ανεμπόδιστα και χωρίς περιορισμούς την πολιτική της εξέλιξη και την εθνική της πολιτική, και να της εξασφαλιστεί μια ειλικρινής υποδοχή στην κοινότητα των ελεύθερων εθνών, υπό θεσμούς της δικής της επιλογής· και, πέρα από την υποδοχή, κάθε είδους βοήθεια που μπορεί να χρειαστεί και να επιθυμήσει η ίδια. Η μεταχείριση που θα επιδείξουν προς τη Ρωσία τα αδελφά έθνη της τους επόμενους μήνες θα αποτελέσει την απόλυτη δοκιμασία της καλής τους θέλησης, της κατανόησης των αναγκών της σε αντίθεση με τα δικά τους συμφέροντα, καθώς και της έξυπνης και ανιδιοτελούς συμπάθειάς τους

VII. Το Βέλγιο, όπως θα συμφωνήσει ολόκληρος ο κόσμος, πρέπει να απελευθερωθεί και να αποκατασταθεί, χωρίς καμία απόπειρα περιορισμού της κυριαρχίας που απολαμβάνει, όπως και όλα τα άλλα ελεύθερα έθνη. Καμία άλλη μεμονωμένη πράξη δεν θα συμβάλει όσο αυτή στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης μεταξύ των εθνών στους νόμους που τα ίδια έχουν θεσπίσει και καθορίσει για τη ρύθμιση των μεταξύ τους σχέσεων. Χωρίς αυτή την πράξη επανόρθωσης, ολόκληρη η δομή και η εγκυρότητα του διεθνούς δικαίου θα υποστούν ανεπανόρθωτη βλάβη.

VIII. Όλο το γαλλικό έδαφος πρέπει να απελευθερωθεί και τα κατεχόμενα τμήματα να αποκατασταθούν, ενώ η αδικία που υπέστη η Γαλλία από την Πρωσία το 1871 όσον αφορά την Αλσατία-Λωρραίνη, η οποία έχει διαταράξει την ειρήνη του κόσμου για σχεδόν πενήντα χρόνια, πρέπει να διορθωθεί, προκειμένου η ειρήνη να εξασφαλιστεί και πάλι προς το συμφέρον όλων.

IX. Πρέπει να πραγματοποιηθεί αναπροσαρμογή των συνόρων της Ιταλίας σύμφωνα με σαφώς αναγνωρίσιμα εθνικά κριτήρια.

X. Στους λαούς της Αυστροουγγαρίας, των οποίων επιθυμούμε να διασφαλιστεί και να εγγυηθεί η θέση τους μεταξύ των εθνών, πρέπει να παρασχεθεί η μέγιστη δυνατή ευκαιρία για αυτόνομη ανάπτυξη.

XI. Η Ρουμανία, η Σερβία και το Μαυροβούνιο πρέπει να εκκενωθούν· τα κατεχόμενα εδάφη να αποκατασταθούν· να παραχωρηθεί στη Σερβία ελεύθερη και ασφαλής πρόσβαση στη θάλασσα· και οι σχέσεις μεταξύ των διαφόρων βαλκανικών κρατών να καθοριστούν μέσω φιλικών διαβουλεύσεων, σύμφωνα με τις ιστορικά καθιερωμένες αρχές της υπαγωγής και της εθνικότητας· επιπλέον, πρέπει να παρασχεθούν διεθνείς εγγυήσεις για την πολιτική και οικονομική ανεξαρτησία καθώς και την εδαφική ακεραιότητα των διαφόρων βαλκανικών κρατών.

XII. Στο τουρκικό τμήμα της σημερινής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας θα πρέπει να εξασφαλιστεί ασφαλής κυριαρχία, αλλά στις άλλες εθνότητες που βρίσκονται σήμερα υπό τουρκική κυριαρχία θα πρέπει να εξασφαλιστεί αναμφισβήτητη ασφάλεια ζωής και η δυνατότητα αυτόνομης ανάπτυξης χωρίς καμία παρεμπόδιση, ενώ τα Δαρδανέλια θα πρέπει να παραμείνουν μόνιμα ανοιχτά ως ελεύθερη διόδος για τα πλοία και το εμπόριο όλων των εθνών υπό διεθνείς εγγυήσεις.

XIII. Θα πρέπει να ιδρυθεί ένα ανεξάρτητο πολωνικό κράτος, το οποίο θα περιλαμβάνει τα εδάφη που κατοικούνται από αδιαμφισβήτητα πολωνικούς πληθυσμούς, στο οποίο θα πρέπει να εξασφαλιστεί ελεύθερη και ασφαλής πρόσβαση στη θάλασσα, και του οποίου η πολιτική και οικονομική ανεξαρτησία καθώς και η εδαφική ακεραιότητα θα πρέπει να εγγυηθούν με διεθνή σύμβαση.

XIV. Πρέπει να συσταθεί μια γενική ένωση εθνών βάσει συγκεκριμένων συμφωνιών, με σκοπό την παροχή αμοιβαίων εγγυήσεων πολιτικής ανεξαρτησίας και εδαφικής ακεραιότητας τόσο στα μεγάλα όσο και στα μικρά κράτη.

Αν και οι συνθήκες και τα διακυβεύματα είναι μάλλον διαφορετικά από εκείνα του 1919, τα παραπάνω υπενθυμίζουν, όπως γίνεται αντιληπτό, το πώς οι διεθνείς συμφωνίες μπορούν να επηρεάσουν τις γεωπολιτικές ισορροπίες για δεκαετίες και να αφήσουν βαθύ αποτύπωμα στην παγκόσμια ιστορία.