Αποκατάσταση της Δημοκρατίας: Η 52η επέτειος πτώσης της χούντας, η επιστροφή Καραμανλή στην Ελλάδα και η παραπομπή των πρωταιτίων σε δίκη (Εικόνες & Βίντεο)

Πενήντα δύο χρόνια από την αποκατάσταση της Δημοκρατίας συμπληρώνονται σήμερα 24 Ιουλίου, με τη Μεταπολίτευση και την εγκαθίδρυση της Γ' Ελληνικής Δημοκρατίας να σηματοδοτεί το τέλος της επτάχρονης δικτατορίας. Τα όσα δραματικά συνέβησαν στην Κύπρο τέτοιες μέρες το 1974 οδήγησαν τη χούντα στην παράδοση της εξουσίας στο πολιτικό προσωπικό και την επιστροφή του «Εθνάρχη» Κωνσταντίνου Καραμανλή από το Παρίσι, στην Αθήνα, προκειμένου να αναλάβει το δυσκολότερο έργο της ζωής του που δεν ήταν άλλο από την αποκατάσταση των δημοκρατικών θεσμών της χώρας.

Αποκατάσταση της Δημοκρατίας: Η 52η επέτειος πτώσης της χούντας, η επιστροφή Καραμανλή στην Ελλάδα και η παραπομπή των πρωταιτίων σε δίκη

Πολλοί λένε ότι τα γεγονότα της Κύπρου οδήγησαν στην πτώση του καθεστώτος της 21ης Απριλίου, ωστόσο η αντίστροφη μέτρηση είχε ξεκινήσει νωρίτερα και συγκεκριμένα τον Νοέμβριο του 1973, με την αιματοβαμμένη εξέγερση του Πολυτεχνείου που άφησε πίσω της νεκρούς και εκατοντάδες τραυματίες. Μία εβδομάδα μετά το Πολυτεχνείο, ο Δημήτρης Ιωαννίδης, αρχηγός της ΕΣΑ που ονομάστηκε «αόρατος» δικτάτορας ανέτρεψε τον Γεώργιο Παπαδόπουλο. Όπως αποδείχθηκε αυτή η εσωτερική αναταραχή επιτάχυνε τις εξελίξεις.

Το πραξικόπημα στην Κύπρο

Στις 15 Ιουλίου 1974, το καθεστώς Ιωαννίδη συνέβαλε τα μέγιστα στο πραξικόπημα στην Κύπρο που είχε ως στόχο την ανατροπή του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου. Τα όσα συνέβησαν στη Μεγαλόνησο, άνοιξαν την πόρτα στην Τουρκία προκειμένου να εισβάλει στην Κύπρο στις 20 Ιουλίου. Η γενική επιστράτευση που κήρυξε η χούντα έφερε στο φως το χάος που επικρατούσε στις Ένοπλες Δυνάμεις. Η κυβέρνηση Ανδρουτσόπουλου αποδείχθηκε κατώτερη των περιστάσεων καθώς δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει την κρίση που είχε ξεσπάσει. Υπό αυτό το πρίσμα η επιστροφή των πολιτικών αποτελούσε μονόδρομο.

Η αντίστροφη μέτρηση

Το πρωί της 23ης Ιουλίου η ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων που αποτελούνταν από τους αρχηγούς των τριών όπλων (Αντιστράτηγος Ανδρέας Γαλατσάνος [αρχηγός του Στρατού], ο αντιναύαρχος Πέτρος Αραπάκης, [αρχηγός του Ναυτικού] και ο Αντιπτέραρχος Αλέξανδρος Παπανικολάου [Αρχηγός Αεροπορίας], μαζί με τον αρχηγό των Ενόπλων Δυνάμεων Στρατηγό Γρηγόριο Μπονάνο μετέβησαν στη Βουλή των Ελλήνων όπου βρισκόταν το γραφείο του «Προέδρου της Δημοκρατίας» στρατηγού Φαίδωνα Γκιζίκη. Οι τέσσερις άνδρες στη συνομιλία που είχαν μαζί του, του είπαν ότι ήταν επιτακτική ανάγκη η παράδοση της εξουσίας στο πολιτικό προσωπικό. Ο Γκιζίκης ενημέρωσε τον Ιωαννίδη, ο οποίος παραδόξως δεν αντέδρασε. Έτσι ξεκίνησε η αντίστροφη μέτρηση για την επιστροφή της Δημοκρατίας, στον τόπο που την γέννησε.

Λίγο μετά τις 14.00 το μεσημέρι ο Φαίδων Γκιζίκης συγκάλεσε έκτακτη σύσκεψη στο γραφείο του στη Βουλή, στην οποία έλαβαν μέρος κορυφαίες πολιτικές προσωπικότητες της προδικτατορικής εποχής, ενώ εκεί βρέθηκε και ο Σπύρος Μαρκεζίνης, ο οποίος ήταν πρωθυπουργός της χώρας από τον Οκτώβριο έως τον Νοέμβριο του 1973, στο πλαίσιο της φιλελευθεροποίησης που είχε επιχειρήσει να κάνει ο Γεώργιος Παπαδόπουλος. Μεταξύ των παριστάμενων ήταν ο τελευταίος προδικτατορικός πρωθυπουργός Παναγιώτης Κανελλόπουλος (ΕΡΕ), o Γεώργιος Μαύρος (Ένωση Κέντρου), o Ευάγγελος Αβέρωφ, o Γεώργιος Αθανασιάδης Νόβας, o Στέφανος Στεφανόπουλος, o Πέτρος Γαρουφαλιάς και o Ξενοφών Ζολώτας. Η δικτατορία της 21ης Απριλίου είχε ήδη καταρρεύσει οριστικά, δημιουργώντας κενό εξουσίας που έπρεπε να καλυφθεί άμεσα για την ομαλή αποκατάσταση δημοκρατίας.

Στο τραπέζι έπεσε το όνομα του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, ως του κατάλληλου προσώπου για να ηγηθεί της νέας κυβέρνησης. Οι συμμετέχοντες του έδωσαν περιθώριο μέχρι τις οκτώ το βράδυ προκειμένου να ανακοινώσει τη νέα κυβέρνηση. Όμως ο Ευάγγελος Αβέρωφ πρόκρινε τη λύση του Κωνσταντίνου Καραμανλή. με τον οποίο επικοινώνησε και του ζήτησε να επιστρέψει άμεσα στην Ελλάδα. Λίγες ώρες αργότερα ο Αβέρωφ συνομίλησε με τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο και τον ενημέρωσε για τη νέα εξέλιξη.

"Boys pray for me"

Στις 20.00 η σύσκεψη επαναλήφθηκε, όπου και τυπικά επικυρώθηκε η επιστροφή του «Εθνάρχη» στην Ελλάδα. Δύομισι ώρες αργότερα το ΕΙΡΤ μετέδωσε την ιστορική ανακοίνωση. «Ο πρώην πρωθυπουργός της Ελλάδος κ. Κωνσταντίνος Καραμανλής ανεχώρησε ήδη εκ Παρισίων δι' Αθήνας, κληθείς όπως μετάσχη εις την σύσκεψιν των πολιτικών αρχηγών, την οποίαν συνεκάλεσεν ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, στρατηγός Φαίδων Γκιζίκης». Έτσι λοιπόν ο «Εθνάρχης» μετά από 11 χρόνια απουσίας μπήκε στο αεροπλάνο ξεκινώντας το ιστορικό ταξίδι της επιστροφής του. Δανειζόμενος τη φράση του Χάρι Τρούμαν «Boys, pray for me», ανέλαβε την τεράστια ευθύνη της αποκατάστασης της Δημοκρατίας.

Η αποκατάσταση της Δημοκρατίας αποτέλεσε σταθμό στη νεότερη ελληνική ιστορία, σηματοδοτώντας την επιστροφή στη δημοκρατική νομιμότητα και τη θεμελίωση της Τρίτης Ελληνικής Δημοκρατίας που διαρκεί μέχρι σήμερα. Στις 02:30 τα ξημερώματα το αεροσκάφος της γαλλικής προεδρίας στο οποίο επέβαινε ο Καραμανλής - του το είχε διαθέσει ο Ζισκάρ Ντ' Εσταίν - προσγειώθηκε στον αεροδιάδρομο του Ελληνικού. Μόλις ο Καραμανλής βγήκε από το αεροσκάφος έγινε δεκτός από χιλιάδες πολίτες που τον περίμεναν στο Ελληνικό, ως ελευθερωτής. Στις 04.30 τα ξημερώματα έφτασε στη Βουλή, όπου ο Αρχιεπίσκοπος Σεραφείμ τον όρκισε πρωθυπουργό, παρουσία του Φαίδωνα Γκιζίκη.





Το μεσημέρι της ίδιας ημέρας έγινε η ορκωμοσία του πρώτου κλιμακίου της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας, ενώ τις επόμενες ημέρες ολοκληρώθηκε η σύνθεσή της, σφραγίζοντας οριστικά την αποκατάσταση Δημοκρατίας στη χώρα μας. Η νέα κυβέρνηση προχώρησε άμεσα σε ριζικές αλλαγές που είχαν σκοπό να επαναφέρουν τη δημοκρατική νομιμότητα αλλά και να οδηγήσουν τους πρωταίτιους του πραξικοπήματος ενώπιον της Δικαιοσύνης.



Από τις πρώτες κινήσεις της νέας κυβέρνησης ήταν το οριστικό κλείσιμο της Γυάρου και η απόλυση των πολιτικών κρατουμένων. Ακόμη δόθηκε γενική αμνηστία για όλα τα πολιτικά εγκλήματα και αποδόθηκε η ιθαγένεια σε όσους πολίτες την είχαν στερηθεί κατά τη διάρκεια του χουντικού καθεστώτος. Οι βασικοί στόχοι της μεταβατικής περιόδου επικεντρώνονταν στην επαναφορά της δημοκρατικής κανονικότητας και τη δημιουργία κλίματος εθνικής συνοχής. Ταυτόχρονα, απαιτούνταν η πλήρης αποδόμηση του δικτατορικού μηχανισμού εξουσίας και η επαναφορά του πολιτικού ελέγχου επί των Ενόπλων Δυνάμεων. Επίσης στις άμεσες προτεραιότητες της νέας κυβέρνησης ήταν η προετοιμασία για τη διεξαγωγή ελεύθερων εκλογών και η αντιμετώπιση της κυπριακής κρίσης.

Η χούντα στο εδώλιο

Λίγους μήνες αργότερα και ενώ πρώτα προηγήθηκαν μηνύσεις (σ.σ ο Αλέξανδρος Λυκουρέζος μήνυσε του Απριλιανούς για προδοσία) εναντίον των πρωταιτίων, οι πραξικοπηματίες στις 23 Οκτωβρίου συνελήφθησαν και ένας ένας τέθηκαν υπό κράτηση στην Τζιά. Την ίδια ώρα σε μια συμβολική χρονική στιγμή, στις 17 Νοεμβρίου 1974, ακριβώς έναν χρόνο μετά τα αιματηρά γεγονότα του Πολυτεχνείου, πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες ελεύθερες βουλευτικές εκλογές μετά από μια δεκαετία. Τον Ιανουάριο του 1975, οι πρωταίτιοι της 21ης Απριλίου, συμπεριλαμβανομένου και του Δημήτριου Ιωαννίδη προφυλακίστηκαν στις φυλακές Κορυδαλλού.

Η ιστορική δίκη του καλοκαιριού του 1975 και οι ποινές

Το καλοκαίρι του 1975 οι πρωταίτιοι βρέθηκαν στο εδώλιο. Η ελληνική δίκη της Νυρεμβέργης όπως ονομάστηκε από τον ξένο Τύπου ξεκίνησε στις 28 Ιουλίου 1975 και ολοκληρώθηκε στις 23 Αυγούστου. Η αίθουσα που είχε διαμορφωθεί στις φυλακές Κορυδαλλού στέγαζε πλήθος παρευρισκομένων: δημοσιογράφους, φωτορεπόρτερ, οικογένειες των κατηγορουμένων, μάρτυρες υπεράσπισης, θύματα βασανιστηρίων του χουντικού καθεστώτος, πολιτικούς και αστυνομικούς. Οι κατηγορούμενοι αντιμετώπιζαν κατηγορίες για έσχατη προδοσία και στάση.

Μέχρι την τελευταία στιγμή, το μοναδικό ερώτημα που απηύθυναν στους συνηγόρους τους ήταν αν υπήρχε κίνδυνος επιβολής θανατικής ποινής, χωρίς όμως να λαμβάνουν σαφή απάντηση. Στις 9:35 π.μ. της 23ης Αυγούστου, ο πρόεδρος του Πενταμελούς Εφετείου Αθηνών Γιάννης Ντεγιάννης, μαζί με τους εφέτες και τους εισαγγελείς, εισήλθε στην αίθουσα. Ο ανώτατος δικαστικός ρώτησε αν κάποιος από τους συμμετέχοντες στη δίκη επιθυμούσε να προσθέσει κάτι. Από τους 20 παρόντες κατηγορούμενους, μόνο δύο απάντησαν καταφατικά.

Ο Στυλιανός Παττακός ζήτησε να κάνει διευκρίνιση. Δήλωσε ότι όσα είχε καταθέσει ο τότε αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού Γρηγόριος Σπαντιδάκης (σ.σ πριν το πραξικόπημα του 1967) σχετικά με το πρόσωπό του ήταν αληθή και παρακάλεσε να θεωρηθεί ότι επιβάρυναν την προσωπική του υπόθεση. Από την πλευρά του, ο Σπαντιδάκης διευκρίνισε ότι ο φόβος που είχε αναφέρει στην απολογία του για τις πρωινές ώρες της 21ης Απριλίου 1967 δεν ήταν προσωπικός, αλλά φόβος για χύσιμο ελληνικού αίματος. Αμέσως μετά, κηρύχθηκε το πέρας της ακροαματικής διαδικασίας και το δικαστήριο αποσύρθηκε για να αποφασίσει τις ποινές.

Λίγο μετά τη 1:00 το μεσημέρι, τα μέλη του Εφετείου επανεμφανίστηκαν. Ο πρόεδρος, μετά από την τελευταία επαλήθευση του κειμένου, άρχισε να εκφωνεί την απόφαση υπ' αριθμόν 477. Σε ατμόσφαιρα απόλυτης σιωπής, οι Γεώργιος Παπαδόπουλος, Νικόλαος Μακαρέζος και Στυλιανός Παττακός, που κάθονταν στην πρώτη σειρά, άκουσαν την ποινή που τους επιβλήθηκε: στρατιωτική καθαίρεση και θάνατος. Οι Γρηγόριος Σπαντιδάκης, Γεώργιος Ζωιτάκης, Δημήτριος Ιωαννίδης, Νικόλαος Ντερτιλής, Μιχαήλ Μπαλόπουλος, Μιχαήλ Ρουφογάλης και Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος καταδικάστηκαν σε στρατιωτική καθαίρεση και ισόβια κάθειρξη. Για τους Οδυσσέα Αγγελή και Ιωάννη Λαδά η ποινή ήταν στρατιωτική καθαίρεση και 20ετής κάθειρξη.

Επιπλέον, οι Θεόδωρος Θεοφιλογιαννάκος, Αντώνιος Λέκκας, Γεώργιος Κωνσταντόπουλος, Στέφανος Καραμπέρης, Ευάγγελος Τσάκας, Νικόλαος Γκαντώνας και Κωνσταντίνος Ασλανίδης καταδικάστηκαν σε ισόβια. Ο τελευταίος δικάστηκε ερήμην, καθώς είχε διαφύγει στο εξωτερικό και βρισκόταν υπό κράτηση στις φυλακές της Γένοβας χωρίς να έχει προλάβει να εκδοθεί από την Ιταλία. Ερήμην σε ισόβια καταδικάστηκαν επίσης οι φυγόδικοι Ιωάννης Παλαιολόγος και Πέτρος Κωτσέλης. Νωρίς το απόγευμα της ίδιας ημέρας, μια σύντομη κυβερνητική ανακοίνωση γνωστοποίησε ότι οι θανατικές ποινές των πρωταιτίων μετατράπηκαν σε ισόβια δεσμά. Χαρακτηριστική ήταν η δήλωση του Κωνσταντίνου Καραμανλής ο οποίος δεσμεύτηκε δημόσια: «Όταν λέμε ισόβια, εννοούμε ισόβια».

Η μοίρα των καταδικασθέντων

Η εκτέλεση των ποινών διαφοροποιήθηκε σημαντικά ανάμεσα στους καταδικασθέντες:

• Ο Γεώργιος Παπαδόπουλος παρέμεινε στη φυλακή μέχρι τον θάνατό του στις 27 Ιουνίου 1999
• Ο Στυλιανός Παττακός αποφυλακίστηκε και απεβίωσε στο σπίτι του στα Πατήσια σε ηλικία 104 ετών (8 Οκτωβρίου 2016)
• Ο Νικόλαος Μακαρέζος επίσης αποφυλακίστηκε και πέθανε στις 3 Αυγούστου 2009
• Οι Δημήτρης Ιωαννίδης, Μιχάλης Ρουφογάλης, Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος και Μιχάλης Μπαλόπουλος εξέτισαν την ποινή τους στη φυλακή μέχρι τον θάνατό τους

Ιδιαίτερη είναι η περίπτωση του Οδυσσέα Αγγελή, που καταδικάστηκε σε 20 χρόνια κάθειρξη και αυτοκτόνησε στο κελί του στις 22 Μαρτίου 1987 σε ηλικία 75 ετών. Ο Νικόλαος Ντερτιλής, που είχε καταδικαστεί σε 20 χρόνια φυλάκιση για τη συμμετοχή του στο πραξικόπημα αλλά και σε ισόβια για την εν ψυχρώ δολοφονία του Μιχάλη Μυρογιάννη στα γεγονότα του Πολυτεχνείου, πέθανε στη φυλακή στις 28 Ιανουαρίου 2013.