Κατοικίδια: Τι ισχύει με το οικογενειακό δίκαιο στην Ελλάδα και το παράδειγμα της Βραζιλίας

Τι ισχύει στην Ελλάδα

Το ελληνικό δίκαιο και οι διατάξεις του Αστικού μας Κώδικα, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τα ζώα ως κινητά, έμψυχα αντικείμενα, μέρος δηλαδή της κινητής περιουσίας ενός φυσικού προσώπου. Ερώτημα γεννάται φυσικά, τί γίνεται με το κατοικίδιο της οικογένειας, όταν δύο άνθρωποι αποφασίζουν να πάρουν διαζύγιο. Δεν αποκλείεται βέβαια να υπάρξει μια κοινή απόφαση από το ζευγάρι και να προκύπτει αβίαστα το ποιός από τους δύο θα παραμείνει ο κηδεμόνας του κατοικίδιου. Αν όμως υπάρχει διαφωνία ως προς αυτό το θέμα, είτε επειδή πράγματι και οι δύο αγαπούν τόσο πολύ το κατοικίδιο, ώστε να μην μπορούν να το αποχωριστούν, είτε ακόμα και όταν ο σκύλος γίνεται εργαλείο άσκησης συναισθηματικής πίεσης ή και εκδίκησης, τότε ίσως το πρώην ζευγάρι να πρέπει να στραφεί στον νόμο για να βρει τη λύση.

Ευαισθησία δικαστών

Μέχρι τώρα, διαπιστώνουμε ότι η ελληνική νομοθεσία προσκολλάται στην αντιμετώπιση των κατοικίδιων ζώων ως έμψυχα αντικείμενα, ήτοι κινητά πράγματα. Η αλήθεια όμως είναι ότι, ένας σκύλος πιο πολύ μοιάζει με άνθρωπο, παρά με καρέκλα.

Η στεγνή δηλαδή αντιμετώπιση των ζώων ως πράγματα, φαίνεται να χρήζει μεταρρυθμίσεων, κάτι που, δειλά – δειλά, δείχνει να υιοθετεί και η δικαστηριακή πρακτική. Η πρόσφατη νομολογία, κατευθύνεται ως προς μια περισσότερο ουσιαστική αντιμετώπιση του ζητήματος, λαμβάνοντας κυρίως υπόψη ποιος στην πραγματικότητα συμπεριφέρεται και έχει την πεποίθηση ότι είναι ο πραγματικός κύριος του ζώου, με ποιον έχει μεγαλύτερο συναισθηματικό δέσιμο και εξοικείωση το ζώο κ.λπ. Σταδιακά λοιπόν, οι δικαστές κατά την εφαρμογή της νομοθεσίας, φαίνεται να ακολουθούν τις κοινωνικές επιταγές και εξελίξεις και να προσεγγίζουν το ζήτημα με όλο και αυξανόμενη ευαισθησία, παρ’ ότι -ακόμα τουλάχιστον- δεν μπορούμε να μιλάμε για τα ζώα ως υποκείμενα δικαιωμάτων.

Η ελληνική νομοθεσία

Το ελληνικό δίκαιο, δεν περιλαμβάνει ειδικότερες διατάξεις που να ρυθμίζουν την «επιμέλεια» του κατοικίδιου ζώου μετά την διακοπή του γάμου, έτσι, λοιπόν, η λύση θα βρεθεί στην εφαρμογή των διατάξεων του Οικογενειακού μας Δικαίου, που αφορούν την «κατανομή των κινητών», τις οποίες ο Έλληνας δικαστής θα εφαρμόσει αναλογικά. Το άρθρο 1394 παρ. 1 του Α.Κ. προβλέπει ότι «σε περίπτωση διακοπής της συμβίωσης, ο καθένας από τους συζύγους δικαιούται να παραλάβει τα κινητά που του ανήκουν, ακόμη και αν τα χρησιμοποιούσαν και οι δύο ή και μόνος ο άλλος σύζυγος.

Υποχρεούται όμως να παραχωρήσει στον άλλο σύζυγο τη χρήση των οικιακών αντικειμένων που του είναι απολύτως απαραίτητα για τη χωριστή του εγκατάσταση, αν το επιβάλλουν οι περιστάσεις για λόγους επιείκειας». Παράλληλα, το άρθρο 1395 του Α.Κ. προβλέπει ότι «οι σύζυγοι κατανέμουν, σε περίπτωση διακοπής της συμβίωσης, τη χρήση των κινητών που ανήκουν και στους δύο, σύμφωνα με τις προσωπικές τους ανάγκες. Αν διαφωνούν, η κατανομή γίνεται από το δικαστήριο που μπορεί να επιδικάσει εύλογη αποζημίωση για τη χρήση που παραχωρεί». Αρχικά, με το πρώτο εδάφιο του άρθρου 1394 Α.Κ. δημιουργείται ένα τεκμήριο υπέρ του «κηδεμόνα – ιδιοκτήτη» του ζώου (βλ. «δικαιούται να παραλάβει τα κινητά που του ανήκουν»).

Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι, όποιος από τους πρώην συζύγους έχει προχωρήσει στη σήμανση του κατοικίδιου, όπως επιτάσσει το άρθρο 9 του Ν. 4839/2021, θεωρείται αυτοδικαίως κύριος του, επομένως είναι αυτός που θα έχει δικαίωμα να το αναλάβει μετά τη λύση της έγγαμης συμβίωσης. Δεν είναι λίγες όμως οι περιπτώσεις ζώων συντροφιάς που δεν φέρουν σήμανση («τσιπ») ή ακόμα και περιπτώσεις όπου ο έτερος σύζυγος, προβάλλει τον ισχυρισμό ότι ο κύριος, βάσει σήμανσης, του κατοικίδιου, δεν είναι κατάλληλος να αναλάβει και να φροντίζει το ζώο. Τότε, είναι ζήτημα αποδείξεων και συνεκτίμησης στοιχείων, ώστε να κριθεί, πιθανώς μέσω της δικαστικής οδού, ποιος τελικά θα πρέπει να κρατήσει το κατοικίδιο ζώο.

Ο Ν. 4830/2021, μέσα από έναν «κατάλογο» υποχρεώσεων που οφείλουν να τηρούν οι κηδεμόνες ζώων συντροφιάς, βοηθά στη δημιουργία του προφίλ του σωστού κηδεμόνα και αποτελεί σημαντικό εργαλείο για τον δικαστή που θα κληθεί να κρίνει ποιος από τους δύο συζύγους είναι τελικά ο κατάλληλος ώστε να κρατήσει το κατοικίδιο ζώο. Η “ζυγαριά” της Δικαιοσύνης Μέσω της νομοθεσίας, ο δικαστής και οι αρχές έχουν στην διάθεσή τους χρήσιμες πληροφορίες για τα στοιχεία που θα πρέπει να προσέξουν και να συνεκτιμήσουν, ενώ προβλέπονται και διάφοροι δείκτες - «ενδείξεις νομής» του ζώου.

Όλα τα παραπάνω στοιχεία, συνυπολογίζονται σε μια διαδικασία ενώπιον δικαστηρίου, το οποίο καλείται να αποφανθεί σχετικά με το ποιος από τους συζύγους θα διατηρήσει την κατοχή του κατοικίδιου. Προς τούτο, αξιοποιούνται μάλιστα όλα τα διαθέσιμα αποδεικτικά μέσα, όπως η εξέταση μαρτύρων και η προσκόμιση ένορκων βεβαιώσεων, με σκοπό τη διαμόρφωση μιας τεκμηρωμένης απόφασης το πρόσωπο που αποτελεί τον πραγματικό ή καταλληλότερο κηδεμόνα του ζώου.

Ενδείξεις "νομής" ζώου

• Σε ποιανού τα στοιχεία έχει γίνει η σήμανση του microchip και έχει εκδοθεί το βιβλιάριο υγείας του ζώου (κυρίως λαμβάνεται υπόψη η καταχώρηση σε προγενέστερο χρόνο του χωρισμού, ώστε να αποφεύγονται «επί τούτου», προσχηματικές καταχωρήσεις).
•  Ποιος φροντίζει για τον καθημερινό περίπατο και άσκηση του ζώου.
• Ποιος φροντίζει για την διατροφή του ζώου, αγοράζει κατάλληλη τροφή, φροντίζει ώστε το ζώο να λαμβάνει επαρκή τροφή και καθαρό νερό.
• Ποιος μεριμνά για την κοινωνικοποίηση και την εκπαίδευση του ζώου.
•  Ποιος έχει αναλάβει την ιατρική του φροντίδα, τις επισκέψεις στο κτηνίατρο και τον τακτικό εμβολιασμό και αποπαρασιτώσεις.
• Ποιός αγόρασε ή υιοθέτησε το κατοικίδιο ζώο, ποιανού απόφαση ήταν να έρθει το κατοικίδιο ζώο στη ζωή του ζεύγους.