Οι ενοχές που αισθάνονται πολλοί ιδιοκτήτες όταν κλείνουν την πόρτα και αφήνουν πίσω τον σκύλο τους δεν είναι απαραίτητα υπερβολικές ή παράλογες. Έρευνες δείχνουν ότι ο δεσμός ανθρώπου και κατοικίδιου μπορεί να ενεργοποιεί ψυχολογικούς μηχανισμούς παρόμοιους με εκείνους που παρατηρούνται στις στενές ανθρώπινες σχέσεις. Μάλιστα, οι επιστήμονες έχουν αρχίσει να αντιμετωπίζουν τον σκύλο ως πιθανό «πρόσωπο προσκόλλησης»: ένα ον από το οποίο ο άνθρωπος αντλεί ασφάλεια, συναισθηματική υποστήριξη και ανακούφιση σε συνθήκες πίεσης.

Ερευνητική ομάδα του Colorado State University εξέτασε 592 ιδιοκτήτες σκύλων στις ΗΠΑ, προσαρμόζοντας μια επιστημονική κλίμακα που χρησιμοποιείται για τη μέτρηση των γονεϊκών ενοχών. Η μέση βαθμολογία των ιδιοκτητών σκύλων έφτασε τις 44,75 μονάδες στις 70, όταν αντίστοιχες μετρήσεις σε γονείς έχουν δώσει μέσο όρο κοντά στις 49 μονάδες.

Το εύρημα υποδηλώνει ότι οι συναισθηματικοί μηχανισμοί πίσω από τις ενοχές μπορεί να είναι εντυπωσιακά παρόμοιοι. Οι συχνότερες αιτίες ήταν δύο: η αίσθηση ότι οι ιδιοκτήτες δεν αφιερώνουν αρκετό χρόνο και προσοχή στον σκύλο τους και η δυσφορία που νιώθουν όταν αναγκάζονται να τον αφήσουν μόνο στο σπίτι. Περίπου το 40% των συμμετεχόντων δήλωσε επίσης ότι περιόριζε την κοινωνική του ζωή λόγω του σκύλου, ενώ περίπου το 35% παραδεχόταν ότι αφιέρωνε χρόνο στο κατοικίδιο εις βάρος άλλων μελών της οικογένειας.

Γιατί δεχόμαστε τον σκύλο σαν μέλος της οικογένειας

Η εξήγηση βρίσκεται, εν μέρει, στη θεωρία της προσκόλλησης. Πειράματα έχουν δείξει ότι η παρουσία ενός κατοικίδιου μπορεί να λειτουργήσει με τρόπο αντίστοιχο μιας υποστηρικτικής ανθρώπινης σχέσης.

Σε μελέτες όπου οι ιδιοκτήτες είχαν κοντά τους το κατοικίδιό τους ή απλώς καλούνταν να το σκεφτούν, εμφάνιζαν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση ως προς τους προσωπικούς τους στόχους και μικρότερη αύξηση της αρτηριακής πίεσης σε συνθήκες στρες. Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος δεν αντιμετωπίζει απαραίτητα τον σκύλο ως «απλώς ένα ζώο». Για πολλούς ανθρώπους αποτελεί μέρος του συναισθηματικού δικτύου ασφάλειας που δημιουργείται γύρω από πολύ κοντινά πρόσωπα. Γι' αυτό και η δυσφορία όταν κάποιος απομακρύνεται από το κατοικίδιό του δεν θεωρείται από μόνη της ασυνήθιστη.

Ποιοι νιώθουν περισσότερο ένοχοι

Οι ενοχές, ωστόσο, δεν είναι ίδιες για όλους. Έρευνες έχουν συνδέσει τον αγχώδη τύπο προσκόλλησης με υψηλότερα επίπεδα ενοχής απέναντι στον σκύλο. Πρόκειται για ανθρώπους που τείνουν να έχουν έντονη ανάγκη εγγύτητας, αλλά ταυτόχρονα φοβούνται περισσότερο την απόσταση ή την απώλεια του δεσμού.

Η συγκεκριμένη μορφή προσκόλλησης φάνηκε να εξηγεί περίπου το 17% των διαφορών στις βαθμολογίες ενοχής μεταξύ των ιδιοκτητών. Άλλες μελέτες έχουν καταγράψει υψηλότερα επίπεδα ενοχών σε νεότερους ιδιοκτήτες και γυναίκες, ενώ το έντονο συναίσθημα συνδέθηκε επίσης με υψηλότερα επίπεδα άγχους και καταθλιπτικών συμπτωμάτων.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι ενοχές για τον σκύλο δεν φαίνεται να σχετίζονται ιδιαίτερα με τη γενικότερη τάση κάποιου να αισθάνεται ενοχές. Αυτό υποδηλώνει ότι ο συγκεκριμένος συναισθηματικός δεσμός μπορεί να πυροδοτεί από μόνος του αυτές τις αντιδράσεις.

Πότε οι ενοχές ίσως έχουν πραγματική βάση

Από την άλλη πλευρά, το αίσθημα ανησυχίας δεν είναι πάντα αδικαιολόγητο. Σε μελέτη με 1.807 σκύλους στο Ηνωμένο Βασίλειο, περίπου το 22% εμφάνιζε πριν από την πανδημία συμπεριφορές που σχετίζονταν με δυσφορία λόγω αποχωρισμού.

Το ποσοστό υποχώρησε αργότερα στο 17,2%, καθώς άλλαξαν οι καθημερινές συνήθειες και περισσότεροι ιδιοκτήτες παρέμεναν στο σπίτι. Το πρόβλημα είναι ότι η δυσφορία δεν είναι πάντοτε εμφανής. Ένας σκύλος μπορεί να μη γαβγίζει ή να μην καταστρέφει αντικείμενα, αλλά να εμφανίζει έντονο λαχάνιασμα, συνεχές περπάτημα μέσα στον χώρο ή επαναλαμβανόμενο γλείψιμο των χειλιών. Γι' αυτό μία κάμερα στο σπίτι μπορεί να δώσει πολύ πιο καθαρή εικόνα για το πώς πραγματικά αντιδρά το ζώο στην απουσία του ιδιοκτήτη.

Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα δεδομένα γύρω από τον τρόπο με τον οποίο οι ιδιοκτήτες φεύγουν και επιστρέφουν στο σπίτι. Η μελέτη Generation Pup κατέγραψε ότι κουτάβια των οποίων οι ιδιοκτήτες αντιδρούσαν με ιδιαίτερα έντονη προσοχή σε προβληματικές συμπεριφορές αμέσως μετά την επιστροφή τους είχαν πολύ μεγαλύτερη πιθανότητα να παρουσιάσουν αργότερα συμπεριφορές που σχετίζονται με τον αποχωρισμό.

Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι πρόκειται για συσχέτιση και όχι για απόδειξη αιτιότητας. Ωστόσο, το εύρημα συμβαδίζει με μία συνηθισμένη συμβουλή των εκπαιδευτών: οι αναχωρήσεις και οι επιστροφές καλό είναι να είναι ήρεμες και χωρίς υπερβολικά φορτισμένες αντιδράσεις. Ένας δραματικός αποχαιρετισμός πριν από την έξοδο ή ένας εξίσου έντονος χαιρετισμός κατά την επιστροφή μπορεί να ενισχύσει την αίσθηση ότι η απουσία αποτελεί ένα μεγάλο και σημαντικό γεγονός.

Τι σημαίνουν τελικά οι ενοχές

Το να νιώθει κάποιος άσχημα επειδή αφήνει πίσω του τον σκύλο του δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη υπερβολής. Μπορεί απλώς να αποτυπώνει έναν ισχυρό δεσμό προσκόλλησης. Άλλο, όμως, η ενοχή του ιδιοκτήτη και άλλο το πραγματικό άγχος αποχωρισμού του ζώου.

Το αν ένας σκύλος δυσκολεύεται πράγματι όταν μένει μόνος μπορεί να διαπιστωθεί μέσα από την παρατήρηση της συμπεριφοράς του. Και αυτό, όπως δείχνουν οι ειδικοί, είναι πολύ πιο χρήσιμο από το να βασίζεται ο ιδιοκτήτης αποκλειστικά στο δικό του συναίσθημα.